GS.TS Lê Văn Khoa là nhà khoa học duy nhất trong số 6 cá nhân có thành tích xuất sắc được tuyên dương tại Hội nghị điển hình tiên tiến toàn quốc về bảo vệ môi trường và cung cấp nước sạch (do Bộ Tài nguyên và Môi trường tổ chức vào tháng 4 vừa qua). Ông cũng đã được nhận Giải thưởng quốc gia về môi trường năm 2004. Ông luôn được biết đến là một nhà khoa học bình dị đã và đang có những đóng góp tích cực trong hoạt động bảo vệ môi trường...
Say mê, nghiêm túc từ những việc nhỏ
Trong các chuyến đi thực địa, bao giờ GS.TS Lê Văn Khoa cũng mang theo chiếc máy ảnh cơ của Nga để ghi lại những hình ảnh, sự kiện trong suốt hành trình. Nhìn ông say sưa ghi chép, chụp ảnh, người ta dễ nghĩ ông là một nhà báo hơn là một nhà khoa học. Ông bộc bạch: “Tôi muốn ghi lại tất cả, để sau mỗi chuyến đi, nhìn lại những bức ảnh tôi có thể suy ngẫm và liên kết sự việc tốt hơn, tôi không muốn bỏ lỡ bất cứ một khoảnh khắc nào, đôi khi mọi việc bắt đầu từ những sự việc rất nhỏ, ý tưởng rất nhỏ”.
Có lẽ xuất phát từ quan điểm này, mà những đóng góp của ông thoạt nghe chỉ là những việc nhỏ và khiêm tốn, song trong thực tế lại rất có ý nghĩa. Cho đến giờ, nhiều bà con nông dân ở các tỉnh Hòa Bình, Hà Tây, Sơn La, Bắc Ninh vẫn nhắc đến GS.TS Lê Văn Khoa, người đã “cầm tay, chỉ việc” cho bà con từ cách ươm, trồng cho đến sử dụng cây keo dậu mang lại hiệu quả kinh tế. Từ một loài cây chỉ được xem như cây dại, mọc hoang ở các bờ rào, GS.TS Lê Văn Khoa đã đưa nó trở thành một loài cây hữu ích. Từ năm 1994, ông đã quan tâm đến cây keo dậu. Thực tế, đây là loài cây chứa nhiều chất dinh dưỡng (24% đạm), có thể sử dụng làm thức ăn rất tốt cho các loại gia súc, cá, gà... Năm 2000, được sự tài trợ của chính phủ Úc, ông đã chủ trì dự án chuyển giao cây keo dậu làm thức ăn cho bò sữa, phục vụ cải tạo đất thoái hóa và phủ xanh đất trống, đồi trọc. Keo dậu giờ đây đã trở thành một loài cây được trồng xen, trồng gối ở nhiều vườn cây và được trồng làm bờ rào ở dọc các bờ ao, bờ ruộng, vừa không tốn đất, vừa cung cấp thức ăn cho bò, cá… nên được bà con nông dân rất quan tâm. Mặc dù dự án do Úc tài trợ kết thúc đã lâu, song nhiều hécta keo dậu vẫn đang tiếp tục được trồng mới ở nhiều nơi. Cũng chính từ việc chịu khó quan sát, suy ngẫm mà GS.TS Lê Văn Khoa là một trong những nhà khoa học đầu tiên phát hiện và đưa ra cảnh báo về những nguy cơ môi trường tiềm ẩn ở các vùng nông thôn Việt Nam. Ông cũng là một trong những nhà khoa học tích cực lên tiếng về vấn đề ô nhiễm của các làng nghề để vấn đề này được xã hội quan tâm hơn. Theo ông, hiện có 4 vấn đề môi trường lớn mà nông thôn Việt Nam đang phải đối mặt, đó là: Suy thoái tài nguyên, ảnh hưởng của hóa chất bảo vệ thực vật, sự ô nhiễm nặng nề do chất thải từ các làng nghề, vấn đề nước sạch và vệ sinh môi trường. Bên cạnh đó, việc hàng ngàn hécta đất nông nghiệp bị chuyển sang mục đích phi nông nghiệp cũng đang kéo theo nhiều hệ lụy. Nhận xét về hệ thống quản lý môi trường hiện nay, ông khẳng định: “Được cảnh báo sớm nên mạng lưới quản lý môi trường được xây dựng tốt, tuy nhiên năng lực vận hành còn yếu”. Trong bối cảnh đó, ông cho rằng: Mỗi người dân phải biết tự bảo vệ mình trước, muốn vậy, vấn đề “nhận thức” phải được đặt lên hàng đầu. Xuất phát từ suy nghĩ này, mặc dù bận rộn với công việc giảng dạy, song ông vẫn dành không ít thời gian tham gia vào các chương trình truyền thông về bảo vệ môi trường. Ông là thành viên của Mạng lưới giáo dục môi trường, Hội bảo vệ thiên nhiên và môi trường Việt Nam… Ông đã tham gia giảng dạy, thuyết trình cho nhiều khóa tập huấn, đào tạo về môi trường cho nhiều đối tượng khác nhau ở khắp các tỉnh/thành phố trên toàn quốc. Ông là thành viên soạn thảo đề án “Đưa giáo dục bảo vệ môi trường vào hệ thống giáo dục quốc dân”, đồng thời là tác giả của 8 bộ sách và tài liệu tập huấn về môi trường. Nhiều tài liệu do ông viết, hiện được xem như “cẩm nang” của nhiều nhà hoạt động môi trường như Sổ tay bảo vệ môi trường, Nâng cao nhận thức môi trường...
Nhà giáo, nhà khoa học tâm huyết
Gần 50 năm đứng trên bục giảng về chuyên ngành thổ nhưỡng - môi trường đất, GS.TS Lê Văn Khoa đã đào tạo nhiều thế hệ cán bộ nghiên cứu và giảng dạy về môi trường và thổ nhưỡng cho đất nước. Hầu hết các học trò của ông đều đã trưởng thành, không ít người đã thành danh và có nhiều cống hiến cho sự nghiệp bảo vệ môi trường. Ông là chủ biên, đồng tác giả của trên 20 đầu sách, nhiều cuốn trong số đó đã trở nên quen thuộc và là tài liệu không thể thiếu đối với các sinh viên, nhà nghiên cứu về môi trường như: Đất và môi trường; Chỉ thị sinh học môi trường; đất ngập mặn; Con người và môi trường; Việt Nam - Môi trường và cuộc sống; Sinh thái và môi trường đất…
Liên tục từ năm 1980, GS.TS Lê Văn Khoa đã là chủ nhiệm và tham gia nhiều đề tài thuộc các chương trình nghiên cứu khoa học về tài nguyên và môi trường cấp quốc gia: Giai đoạn 1981-1985, ông là Chủ nhiệm đề tài Nghiên cứu những vấn đề về tài nguyên và môi trường vùng trung du phía Bắc Việt Nam (thuộc Chương trình tài nguyên và môi trường, mã số 52-02); 1983-1985 - Đồng chủ nhiệm đề tài Nguyên tố vi lượng trong trồng trọt và chăn nuôi (thuộc Chương trình sinh học phục vụ nông nghiệp, mã số 48-01-02); 1986-1988 - Chủ nhiệm đề tài Xói mòn đất và biện pháp phòng chống ở vùng trung du (thuộc Chương trình tài nguyên và môi trường, mã số 52Đ); 1990-1995 - Chủ nhiệm đề tài nhánh Đánh giá tiềm năng đất lâm nghiệp vùng trung tâm và đông bắc Bắc Bộ; 2001-2005 - Chủ nhiệm đề tài Nghiên cứu các vấn đề môi trường nông thôn Việt Nam theo các vùng sinh thái đặc trưng, dự báo xu thế diễn biến và đề xuất các chính sách, giải pháp kiểm soát thích hợp (thuộc Chương trình bảo vệ môi trường và phòng tránh thiên tai, mã số KC.08)...
Khi được hỏi vì sao ông có thể tham gia không mệt mỏi vào công tác giảng dạy, nghiên cứu khoa học và các hoạt động truyền thông về môi trường, GS.TS Lê Văn Khoa tâm sự: “Tôi cảm thấy mình may mắn vì lúc nào cũng thấy ham, thấy say mê với công việc. Đây thực sự là yếu tố quan trọng cho tất cả mọi người, đặc biệt với những ai làm khoa học”. Năm nay đã 66 tuổi, song sự trăn trở, cũng là ước mơ lớn nhất của ông là làm sao để nhận thức về môi trường của mỗi người dân sẽ ngày càng tốt hơn. Ông khẳng định: “Tôi sẽ tiếp tục làm việc, tiếp tục cống hiến để ước mơ của tôi - cũng là ước mơ của những nhà môi trường sớm thành hiện thực. Chỉ khi đó, môi trường mới thực sự được bảo vệ”.
LV (theo TC hoạt động KH)
