Từ sau thập niên 1980, làng đan lưới miền Trung trên đất miền Tây dọc theo chân cầu sắt Thơm Rơm đã nức tiếng gần xa. Nhiều sản phẩm lưới đánh bắt cá thực sự tỏa rộng sang các tỉnh ĐBSCL. Và cũng chính nơi đây, một người thợ lưới đã chế tạo ra chiếc máy dập chì, “cứu khổ” cho hàng trăm lao động thoát cảnh nhiễm độc do bệnh nghề nghiệp...
 |
|
Anh Phan Văn Dũng (người đứng) đang chỉ dân cách sử dụng máy dập chì |
Đó là anh nông dân Phan Văn Dũng, sinh năm 1957, quê ở xã Phú An, huyện Phú Vang (Thừa Thiên Huế). Năm 1976, anh theo gia đình vào Cần Thơ. Không một “cục đất chọi chim”, Dũng làm nghề “cắn chì” gia công cho các cơ sở sản xuất lưới Thơm Rơm.
Thơm Rơm là một xóm nhỏ cặp theo đường lộ thuộc xã Thuận Hưng, huyện Thốt Nốt, TP Cần Thơ. Dân cư ở đây phần lớn có gốc từ huyện Phú Vang (Huế) vào lập nghiệp, làm một nghề giống nhau: lưới giăng câu. Họ mang theo nghề đan lưới và hình thành xóm lưới Thơm Rơm nổi tiếng khắp đồng bằng. Nghề đan lưới đã giúp cuộc sống nhiều người khá lên nhưng cũng khiến nhiều người bệnh tật, thậm chí suýt phải bỏ mạng.
Công việc của xóm lưới này chính là dùng miệng gắn chì vào lưới. “Tay làm hàm nhai”, mỗi ngày anh Dũng kiếm được vài chục ngàn đồng độ nhật. Năm 1993 và 1994, anh phải 2 lần vào Bệnh viện Đa khoa Ô Môn (Cần Thơ) do bị nhiễm độc chì. Anh Phạm Hữu Chánh, người có thâm niên hơn bảy năm làm nghề gắn chì, mô tả: “Lưới người ta đan xong đem tới, việc của chúng tôi là gắn chì vào. Không thể gắn bằng tay vì rất chậm. Cách làm năng suất nhất là ngậm một bụm những miếng chì cắt nhỏ vào miệng và dùng răng gắn chúng vào lưới”. Dù là dân chuyên nghiệp có thâm niên bảy năm nhưng anh Chánh ngao ngán: cắn chì ê ẩm cả hàm, không ngày nào ăn cơm mà không nghe ê ẩm. Nhưng quan trọng nhất là không được để teng chì vào bụng vì rất độc. “Nhưng làm sao tránh khỏi. Bữa đó tôi đang làm thì tự dưng chóng mặt, nôn ói, sốt cao. Đưa tới bệnh viện các bác sĩ lắc đầu, không chẩn đoán ra. Tới chừng họ nghe nghề cắn chì của tôi mới xác định là nhiễm độc và cho súc ruột ngay. Tôi đã phải hai lần vào bệnh viện và lần thứ hai thì tôi quyết định bỏ nghề bởi bác sĩ nói làm nữa là sẽ chết”.
Anh Phan Hữu Hoàng lại kể về trường hợp một “đồng nghiệp” bị hộc máu ngay tại chỗ khi đang gắn chì. “Tui với thằng Ngầu đang làm việc thì bỗng nhiên nó kêu mệt, khó thở, sau đó ói ra máu tươi ngay tại chỗ. Mọi người sợ quá đưa nó đi bệnh viện. May là qua khỏi. Sau lần đó nó bỏ nghề luôn” - anh Hoàng kể lại. Điều đặc biệt là không chỉ riêng Ngầu mà cả bốn người của gia đình anh đều phải lần lượt nhập viện vì ngộ độc chì với các triệu chứng nóng sốt, nôn ói, không ăn uống được... Theo những người có “thâm niên” cắn chì ở đây, trên 50% những người làm nghề này ít nhất một lần phải nhập viện. Nhẹ thì vài ngày, nặng thì vài tuần hoặc cả tháng. “Con bà Hoa ở chân cầu Thơm Rơm đó, bị nặng lắm, gần như là bị tâm thần” - Hoàng cho biết. Chị Nguyễn Thị Hằng, con bà Hoa, xác nhận: do bị ngộ độc quá nặng nên chị bị sốt rất cao, nói nhảm, hành động giống như người bị bệnh thần kinh. Gia đình sợ quá tính đưa đi bệnh viện tâm thần để chữa trị nhưng sau một tháng nằm điều trị tại Bệnh viện Cần Thơ chị dần hồi phục. Sau lần thập tử nhất sinh đó chị bỏ nghề.
“Biết là nguy hiểm nhưng không làm thì lấy gì nuôi gia đình? Dùng kềm kẹp chì thì rất chậm, chỉ bằng 1/4 so với cắn răng làm sao đủ kiếm gạo nuôi con?” - Phan Văn Dũng trầm ngâm. Làm gì để kiếm sống? Còn bao nhiêu người nữa sẽ khổ sở vì bệnh tật?... Những câu hỏi cứ quay quắt trong Dũng...
Nhận thấy nếu làm thủ công tiếp xúc trực tiếp với chì cứ kéo dài như thế sẽ có hại, anh mơ ước và nảy sinh ra ý tưởng chế một công cụ rẻ tiền để bảo vệ sức khỏe, giảm bớt bệnh cho bản thân và bà con lao động nghèo, mặc dù trình độ mình mới học lớp 7...
Năm 1995, anh Dũng dành dụm được khoảng 15 triệu đồng mua máy hàn, máy cắt, máy mài và máy khoan. Nguyên liệu cũng rất giản đơn, gồm sắt V3, sắt vuông, sắt bản 2, bản 3, bu lông, con tán và đã “chế tạo” thành công chiếc máy dập chì đầu tiên. Do chưa có kinh nghiệm nên lúc ấy giá thành mỗi cái máy lên đến 800.000 đồng, tương đương 2 chỉ vàng theo thời giá. Hàng làm ra chỉ bán được 2 cái. Ban đầu, còn trong giai đoạn thử nghiệm nên hơn 1 tuần anh mới “chế” xong một cái. Bây giờ, do có kinh nghiệm nên thời gian sản xuất máy dập chì nhanh gấp 10 lần, ba ngày có thể làm 2 cái. Bình quân mỗi chiếc máy dập chì có trọng lượng 10-15 kg, có thể di chuyển tới lui rất cơ động. Sau nhiều lần cải tiến, máy bây giờ có thể dập được 40 tay lưới/ngày (lúc mới chỉ được 5 tay lưới - 1 tay lưới tương đương 90m) nếu làm nhanh.
Gọi là máy nhưng không có bất kỳ động cơ nào, tất cả hoạt động đều thủ công. Phía dưới sẽ có hai chân đạp bên trái và bên phải để người dập chì làm động tác đưa dây chì vào và thả ra khi hoàn thành. Phía trên là bộ phận đưa lưới vào để dây chì quấn vào. Đây là bộ phận quan trọng nhất của máy dập chì, nếu làm không đúng thì lưới bị kẹt hoặc chì không vào được. Đã có khoảng mười người chế tạo máy này nhưng không thành công.
“Tiếng lành đồn xa”, hiện nay anh Dũng đã có hàng trăm khách hàng truyền thống ở Lai Vung (Đồng Tháp), Tân Hiệp (Kiên Giang), Sóc Trăng, Tiền Giang... và cả các tỉnh miền Trung. Cứ mỗi mùa nước nổi, lưới bán chạy thì máy dập chì do anh sản xuất cũng bán “không thấy tay”! Tùy theo kích cỡ, thấp nhất có giá 150.000 đồng/cái, cao nhất 550.000 đồng/cái. Nếu sử dụng lâu ngày, khách hàng chỉ cần tốn từ 60.000 đồng đến 150.000 đồng là có thể thay đầu máy, không cần phải mua trọn bộ, tiết giảm được chi phí. Mỗi năm, cơ sở Phan Văn Dũng sản xuất hàng trăm máy dập chì, thu lời trên 100 triệu đồng.
Nhờ tiết kiệm chi tiêu, năm 2004 vợ chồng anh đã xây nhà tường khang trang và mua sắm đồ dùng trang trí nội thất trị giá trên 200 triệu đồng.
Anh Phan Minh, chủ cơ sở đan lưới gia công ở ấp Tân Lợi 1, xã Thuận Hưng nhận xét: “Từ khi có máy dập chì, không có công nhân bị nhiễm độc chì như trước. Mặt khác, sử dụng máy này năng suất lao động tăng gấp 7-8 lần, thật là “nhất cử lưỡng tiện”!”.
Anh Dũng khoe: “Tôi vừa mới giao 5 cái máy dập chì cho khách hàng ở Sóc Trăng và Rạch Giá. Một số chủ cơ sở đan lưới gia công ở Hòa Long, Lai Vung (Đồng Tháp) còn đặt hàng 10 cái nữa. Một mình làm không xuể, phải huy động thêm người em thứ tư và con cháu trong nhà”.
Anh cũng cho biết thêm, bây giờ đã quen mặt, đắt hàng, không cần phải tiếp thị nữa. Khách hàng có yêu cầu chỉ cần nhấc điện thoại đặt hàng và hẹn đến ngày giao, rất thuận tiện...
Giờ đây đi trong xóm lưới Thơm Rơm không còn thấy cảnh những người làm lưới cặm cụi và đăm chiêu gắn chì vào mành bằng miệng. Tiếng “cọt, kẹt” đều đặn vang lên khắp làng. Trai, gái làm chì bây giờ chân “đạp trước, đạp sau” với một cỗ máy nhịp nhàng tay, chân phối hợp “để lưới vào, lấy lưới ra”. Hiệu quả lao động được nâng lên rõ rệt, những ca ngộ độc chì cũng không còn, người dân xóm lưới cũng yên tâm hơn. Ông Đào Bằng Em, trưởng ấp Tân Lợi 2, cho biết trước đây mùa nào cũng có vài người đi cấp cứu ở bệnh viện vì ngộ độc chì, giờ không còn tình trạng đó nữa. Đó là nhờ phát minh của anh nông dân Phan Văn Dũng.
Tổng hợp (nguồn: báo Cần Thơ, Tuổi Trẻ)
