Ô nhiễm môi trường đang là vấn nạn của tất cả các quốc gia. Đó cũng là vấn đề làm đau đầu các doanh nghiệp. Bởi vì vốn đầu tư làm sạch môi trường vừa lớn vừa mất đi mà lại không làm ra lợi nhuận. Vì thế, nhiều doanh nghiệp mơ ước một bài toán có vẻ nghịch lý là làm sao tốn kém ít nhất nhưng mang lại hiệu quả môi trường cao nhất. Có một người đã lặng lẽ theo đuổi lời giải bài toán này suốt 20 năm… Đó là tiến sĩ Nguyễn Ngọc Bích.
Thời niên thiếu khốn khó...
Đối diện với anh, khó ai có thể hình dung được đó là một trí thức khoa bảng, lại là tiến sĩ của Viện nghiên cứu cao su. Năm nay 48 tuổi, nhưng anh Bích trẻ hơn tuổi rất nhiều, phong thái của anh bình dân mà lại khá lãng tử với mái tóc hơi dài.
Anh kể: "Sau giải phóng, từ Sài Gòn gia đình chuyển về quê ở Bình Dương. Nhà nghèo, anh em lại đông (10 người), cha mẹ phải chạy gạo từng bữa. Anh nhớ có những bữa, 10 người ngồi quanh nồi cơm, mỗi đứa bới được một chén, đứa sau cùng phải vét nồi. Vì thế, không đủ điều kiện để ăn học, những anh chị lớn phải nghỉ học giữa chừng để các em nhỏ được đi học".
Lúc đó, anh học chưa hết lớp 11, phải nghỉ ngang xin vào nông trường cao su Dầu Tiếng. Học rất giỏi mà phải nghỉ học nửa chừng nên lúc đó anh rất tiếc và đã nghĩ rằng mình mãi mãi là công nhân. Nhưng dịp may đã đến, năm 1981, công ty có mở lớp bổ túc văn hóa tại chỗ. Từ nhân viên thống kê, anh xin về đội máy kéo để gần nơi học. Cứ thế, ban ngày theo đội xe đi khai hoang trồng mới, còn ban đêm cặm cụi đến trường học bổ túc. Chỉ 2 năm anh đã tốt nghiệp cấp 3 bổ túc văn hóa, đồng thời tay nghề về thợ của anh đã là bậc 5/7.
Năm 1983, có thông báo lớp chuyên tu Đại học Sư phạm Kỹ thuật, anh ghi danh và thi một lần đậu ngay. Được thoát khỏi công việc để học đại học, anh gặp phải khó khăn mới là cuộc sống chật vật. Để kiếm tiền trang trải việc học, anh đã từng làm bốc vác ngoài chợ, theo anh đó là việc lao động chân chính, không có gì đáng xấu hổ. Tốt nghiệp đại học, anh tiếp tục học cao học và làm luận án tiến sĩ. Anh nói rằng: "Cách đây 30 năm, lúc bỏ học đi làm, nghe đến chữ "tiến sĩ" anh thấy có cái gì đó cao xa và vĩ đại quá".
Bén duyên môi trường
Khi được đặt vấn đề: "Cơ duyên nào một người tốt nghiệp đại học kỹ thuật về cơ khí như anh, lại chuyển hướng nghiên cứu môi trường?", như lắng lại ký ức, TS Bích trầm ngâm một lúc rồi kể: "Cách đây 25 năm, khi còn là công nhân lái máy kéo cho nông trường cao su, tôi đã quan tâm đến việc máy kéo đi trong lô cao su làm chai đất, đứt rễ, có hại cho rừng cao su. Từ suy nghĩ lúc xưa đó đã đưa tôi đến việc nghiên cứu cải tiến các thiết bị liên quan".
Tuy nhiên, anh có sự quan tâm về môi trường nhiều nhất khi tốt nghiệp Đại học Sư phạm kỹ thuật, về làm nhân viên phòng kỹ thuật của nhà máy. Lúc đó anh nghe nhiều lời than phiền của nhân dân về mùi hôi thối do nước thải của nhà máy chế biến cao su. Mà cao su là một trong những nguyên liệu chế biến cần nhiều nước nhất, vì thế việc giải quyết ô nhiễm cho các nhà máy cao su là một vấn đề cấp bách.
Năm 1993, Tổng công ty cao su hợp tác với Đại học Bách khoa TP.HCM về biện pháp xử lý nước thải cho ngành cao su. Lãnh đạo ngành cao su quyết định phải có người trong ngành đi học chuyên sâu về môi trường. Lúc đó, chỉ có anh là người viết và nói thông thạo tiếng Anh nên được cử sang Malaysia học cao học về môi trường. Khi nói đến vấn đề ngoại ngữ, anh cũng tâm sự rằng nhờ anh rất ham thích học tiếng Anh và hầu như chỉ tự học qua sách vở và băng cassette.
Tuy nhiên, học kỳ đầu tiên ở Malaysia, anh gặp trở ngại trong giao tiếp. Bởi vì tiếng Anh tự học và tiếng Anh thực tế có khoảng cách. Lên lớp anh hiểu rất ít nhưng nhờ đọc giáo trình và giao tiếp với bạn bè, anh dần dần theo kịp. Hai năm sau, anh tốt nghiệp cao học, luận án tốt nghiệp được đánh giá xuất sắc với đề tài "Xử lý ni-tơ nước thải của ngành chế biến cao su". TS Nguyễn Ngọc Bích đã tìm ra thủ phạm gây nên mùi hôi của nước thải cao su và chế ngự nó.
Về nước, làm việc được 1 năm, anh quyết định thi nghiên cứu sinh. Anh nói "Sau cao học, nếu gián đoạn sự học lâu quá, thì khó tiếp tục trở lại". Vì thế, anh đã nhanh chóng tiếp tục học lên. Nhờ có trình độ ngoại ngữ và chuyên môn, lại thêm kinh nghiệm trong 2 năm học ở Malaysia nên anh đã đỗ nghiên cứu sinh. Sau 4 năm nghiên cứu dưới sự hướng dẫn của GS-TS Lâm Minh Triết và GS-TSKH Lê Huy Bá, Nguyễn Ngọc Bích đã hoàn thành xuất sắc luận án tiến sĩ với đề tài "Xây dựng công nghệ xử lý nước thải cho ngành chế biến cao su Việt Nam" - một công trình nghiên cứu rất thiết thực cho các nhà máy cao su.
Từ năm 2003 đến nay, TS Nguyễn Ngọc Bích đã có 15 công trình được công bố, trong đó có 6 công trình đã được công bố trên các tạp chí khoa học quốc tế. Những công trình anh tâm đắc nhất là xử lý môi trường bằng các biện pháp rẻ tiền. Ví dụ như việc sử dụng xơ dừa làm giá thể cho bể xử lý sinh học. Trước đây, người ta thường sử dụng ống ruột gà bằng nhựa PVC để thu hút sinh vật bám vào đó không trôi ra ngoài. Sử dụng bằng xơ dừa hiệu quả cao hơn mà lại ít tiền. Một nghiên cứu khác của anh là khống chế mùi hôi do khí H2S thải ra từ nước thải. Biện pháp đơn giản, rẻ tiền của anh là dựa vào sự quang hợp của tảo Cholorella (tảo đơn bào) để khống chế mùi hôi. Hiện nay, nghiên cứu của TS Bích đã được nhiều nơi áp dụng như Nhà máy cao su Lộc Ninh, Công ty rượu bia Vạn Phú (Bình Định)...
Khi được hỏi về khó khăn gì trong quá trình nghiên cứu, anh nở nụ cười: “Như anh biết đó, nghiên cứu khoa học ở Việt Nam có quá nhiều cái khó. Khó cả kinh phí lẫn phương tiện nghiên cứu”. Nhưng anh không để cho "cái khó bó cái khôn". Ví dụ như trong nghiên cứu dùng vi tảo để xử lý chất thải, thiếu bơm chân không, anh đã mày mò dùng bơm xăng xe ô tô để độ lại dùng trong thí nghiệm, rồi còn có những thí nghiệm phải làm đi làm lại nhiều lần mới cho ra kết quả.
Dù đã có hơn chục công trình nghiên cứu nhưng TS Bích vẫn cho rằng "còn quá khiêm tốn", vì trong ngần ấy năm, ở nước ngoài công trình nghiên cứu của họ có đến hàng trăm.
Còn về quan điểm với hai chữ tiến sĩ, anh tâm đắc lời nói của một vị giáo sư Malaysia "Tiến sĩ chỉ là sự khởi đầu". Đối với anh, tấm bằng tiến sĩ chỉ là hư danh nếu không có công trình khoa học nào giúp ích cho đời.
LV (Theo SGTT)
